Victor Ambros – polskie obywatelstwo noblisty z 2024 r.

Victor Ambros, amerykański biolog molekularny i laureat Nagrody Nobla z medycyny z 2024 r., otrzymał polskie obywatelstwo i polski paszport. Wiadomość przekazał mu osobiście premier Donald Tusk we wrześniu, około pół roku po tym, jak naukowiec złożył wniosek podczas wizyty w Warszawie. Polskie obywatelstwo Victora Ambrosa ma dla niego wymiar symboliczny. Noblista mówi, że traktuje je jako hołd dla ojca, który urodził się na Wileńszczyźnie w przedwojennej Polsce, przeżył pracę przymusową w III Rzeszy, a po wojnie wyemigrował do Stanów Zjednoczonych.

Historia Ambrosa łączy przełomowe odkrycie naukowe, rodzinne związki z Polską i drogę do polskiego paszportu. Jest też punktem wyjścia do wyjaśnienia, jakie możliwości mają inni potomkowie Polaków starający się o obywatelstwo.

Kim jest prof. Victor Ambros?

Victor Ambros to amerykański biolog molekularny i genetyk, profesor UMass Chan Medical School (dawniej University of Massachusetts Medical School) w Worcester, gdzie kieruje zespołem badającym regulację genów. Urodził się w Hanover w stanie New Hampshire, a dorastał na farmie mlecznej w Vermoncie jako jedno z ośmiorga dzieci Longina Ambrosa.

Jego kariera naukowa prowadziła przez czołowe amerykańskie ośrodki badawcze:

studia i doktorat z biologii w Massachusetts Institute of Technology (MIT), gdzie promotorem jego pracy był David Baltimore, późniejszy noblista;
badania podoktorskie w MIT, w laboratorium Roberta Horvitza, gdzie poznał Gary’ego Ruvkuna, z którym dekady później odebrał Nobla;
praca na Uniwersytecie Harvarda, a następnie przez kilkanaście lat w Dartmouth College i Dartmouth Medical School;
od ponad półtorej dekady – profesura na Uniwersytecie Massachusetts.

Przed Noblem otrzymał najważniejsze wyróżnienia w naukach biomedycznych, m.in. Nagrodę Laskera za badania podstawowe, Nagrodę Wolfa w dziedzinie medycyny i Breakthrough Prize in Life Sciences. Nagroda Laskera bywa nazywana „amerykańskim Noblem”, ponieważ wielu jej laureatów otrzymuje później nagrodę szwedzką.

Za co Victor Ambros dostał Nagrodę Nobla w 2024 r.?

Victor Ambros otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 2024 r. wspólnie z Garym Ruvkunem z Uniwersytetu Harvarda. Komitet noblowski nagrodził ich „za odkrycie mikroRNA i jego roli w potranskrypcyjnej regulacji genów”.

Przełom nastąpił na początku lat 90. XX wieku. Zespół Ambrosa badał rozwój nicienia Caenorhabditis elegans – milimetrowego robaka, który jest jednym z najważniejszych organizmów modelowych w biologii. Naukowcy zidentyfikowali gen lin-4, który nie kodował żadnego białka, lecz bardzo krótką cząsteczkę RNA. Ruvkun wykazał w tym samym czasie, że cząsteczka ta wiąże się z informacją genetyczną innego genu (lin-14) i hamuje produkcję kodowanego przez niego białka.

Oba zespoły opublikowały wyniki równolegle w tym samym numerze czasopisma „Cell”. Początkowo odkrycie traktowano jako ciekawostkę dotyczącą jednego gatunku robaka. Sytuacja zmieniła się kilka lat później, gdy Ruvkun odkrył drugą podobną cząsteczkę (let-7), obecną także u ludzi. Stało się wtedy jasne, że chodzi o uniwersalny mechanizm.

Czym jest mikroRNA?

MikroRNA (miRNA) to krótkie cząsteczki RNA, złożone zwykle z około 21–23 nukleotydów, które nie są przepisywane na białka, lecz regulują aktywność innych genów. Przyłączają się do cząsteczek mRNA, czyli przepisanej „instrukcji” budowy białka, i blokują ich odczyt albo prowadzą do ich rozkładu.

Mechanizm można porównać do ściemniacza światła. Gen nie zostaje całkowicie wyłączony, tylko jego „głośność” dostosowuje się do potrzeb komórki. W ten sposób komórki o identycznym DNA, na przykład neurony i komórki mięśniowe, mogą pełnić zupełnie różne funkcje.

Dlaczego to odkrycie ma znaczenie dla medycyny?

Dziś wiadomo, że ludzki genom koduje ponad tysiąc różnych mikroRNA, a regulacji z ich udziałem podlega znaczna część naszych genów. Szacunki mówią nawet o ponad połowie, choć liczby są regularnie weryfikowane. Zaburzenia tego systemu wiąże się m.in. z:

nowotworami – niektóre mikroRNA hamują wzrost guza, inne go przyspieszają;
chorobami neurologicznymi i neurorozwojowymi;
chorobami metabolicznymi i sercowo-naczyniowymi;
wrodzonymi zaburzeniami rozwoju, np. niektórymi postaciami utraty słuchu czy wad kostnych.

MikroRNA są badane jako biomarkery we wczesnej diagnostyce, np. nowotworów z próbki krwi, oraz jako cel nowych terapii. Ambros podczas wykładów w Polsce podkreślał, że jego odkrycie wyrosło z badań podstawowych prowadzonych bez klinicznego celu. To jeden z przykładów pokazujących, że przełomy medyczne mogą zaczynać się od pytań dotyczących biologii organizmu modelowego, a nie od projektowania konkretnego leku.

Od odkrycia lin-4 do Nobla minęło ponad trzydzieści lat. W naukach biomedycznych taki odstęp nie jest niezwykły: komitet noblowski zwykle czeka, aż znaczenie odkrycia potwierdzą liczne niezależne badania i pojawią się pierwsze zastosowania praktyczne. W przypadku mikroRNA stało się to, gdy wykazano obecność tego mechanizmu u roślin, zwierząt i ludzi oraz możliwość pomiaru jego zaburzeń w próbkach pobranych od pacjentów.

Jakie są polskie korzenie Victora Ambrosa?

Polskie korzenie noblisty prowadzą do jego ojca, Longina Ambrosa. Urodził się on w miejscowości Dordziszki na Wileńszczyźnie, która w okresie międzywojennym należała do Polski, a dziś leży na terytorium Białorusi. Do szkoły średniej chodził w Wilnie, wówczas jednym z najważniejszych polskich ośrodków akademickich.

Wojenne losy Longina Ambrosa były dramatyczne:

Deportacja – jako nastolatek został wywieziony przez Niemców na roboty przymusowe do III Rzeszy.
Wyzwolenie – uwolnili go żołnierze amerykańscy, którzy zatrudnili go jako tłumacza.
Emigracja – krótko po wojnie wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie osiadł na farmie i wychował ośmioro dzieci.

Victor Ambros wspominał, że ojciec opowiadał o Polsce jako o kraju, którego granice na mapie ciągle się przesuwały. W dzieciństwie Polska wydawała mu się przez to czymś niemal nierzeczywistym, niczym iluzja. Z czasem abstrakcyjne wyobrażenie zastąpiły konkretne relacje z polskimi naukowcami, uczelniami i instytucjami.

Z Wilna pochodził również Andrzej Wiktor Schally, laureat Nagrody Nobla z medycyny za badania nad hormonami podwzgórza. Wileńszczyzna łączy więc biografie co najmniej dwóch osób związanych z Noblem w tej samej dziedzinie: jednej urodzonej tam i drugiej wychowanej w cieniu rodzinnej historii tego regionu.

Jak noblista otrzymał polskie obywatelstwo?

Droga Victora Ambrosa do polskiego paszportu rozwijała się stopniowo i wiązała z jego rzeczywistymi kontaktami z polskim środowiskiem naukowym. Najważniejsze etapy wyglądały tak:

Wieloletnia współpraca z polską nauką. Jeszcze przed Noblem Ambros był dwukrotnie gościem plenarnym Gliwickich Spotkań Naukowych, współorganizowanych przez naukowców Politechniki Śląskiej, i publikował w polskim czasopiśmie „Postępy Biochemii”.
Doktorat honoris causa. Politechnika Śląska nadała mu tytuł doktora honoris causa. Zespoły tej uczelni od lat prowadzą badania nad mikroRNA w obszarze biologii systemów, więc wyróżnienie miało merytoryczne uzasadnienie.
Funkcja w PAN. Ambros został przewodniczącym Rady Naukowej Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych Polskiej Akademii Nauk (IMol PAN) w Warszawie.
Wniosek o obywatelstwo. W marcu, podczas wizyty w Warszawie, noblista wygłosił wykład o historii odkrycia mikroRNA, wystąpił na konferencji poświęconej chorobom rzadkim w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym, spotkał się z premierem i ogłosił, że stara się o polskie obywatelstwo. Tłumaczył, że to sposób, by uhonorować ojca, ciotkę, ich rodziców i wszystkich, którzy walczyli i przetrwali, by on mógł dziś istnieć.
Decyzja we wrześniu. Premier Donald Tusk poinformował Ambrosa o przyznaniu obywatelstwa podczas rozmowy wideo. „Mam dla ciebie świetną wiadomość: jesteś Polakiem z polskim paszportem” – powiedział szef rządu.

Ambros podziękował premierowi i Polakom. Mówił również, że traktuje obywatelstwo jako szansę, by dołożyć choćby niewielką cegiełkę do rozwoju polskiej nauki. Wyraził nadzieję, że podwójne obywatelstwo – amerykańskie i polskie – będzie wyrazem szacunku dla polskich korzeni ojca.

Media różnie opisywały formalny tryb decyzji – pisano zarówno o nadaniu obywatelstwa przez Prezydenta RP, jak i o jego przywróceniu – dlatego szczegóły prawne warto sprawdzać w komunikatach urzędowych.

Jak uzyskać polskie obywatelstwo, mając polskich przodków?

Historia Victora Ambrosa zainteresowała wiele osób z rodzin polonijnych, które zastanawiają się nad możliwością uzyskania polskiego paszportu. Polskie obywatelstwo potomka emigranta można uzyskać na trzy główne sposoby, zależnie od losów przodków i dostępnych dokumentów. Podstawą jest ustawa o obywatelstwie polskim, a przepisy trzeba każdorazowo sprawdzać w aktualnym brzmieniu.

Potwierdzenie posiadania obywatelstwa

To ścieżka dla osób, które już są Polakami „z mocy prawa”, choć nigdy formalnie tego nie potwierdziły. Polskie prawo opiera się na zasadzie krwi (ius sanguinis): dziecko polskiego obywatela nabywa obywatelstwo z chwilą urodzenia. Jeśli łańcuch obywatelstwa między przodkiem a wnioskodawcą nigdy nie został przerwany, wojewoda wydaje decyzję potwierdzającą.

Problem może dotyczyć emigrantów sprzed wejścia w życie powojennej ustawy o obywatelstwie. Według przedwojennych przepisów przyjęcie obcego obywatelstwa oznaczało utratę polskiego. Jeśli ojciec lub dziadek naturalizował się w USA czy Kanadzie przed tym momentem, łańcuch zostaje zerwany i potwierdzenie jest niemożliwe.

Nadanie obywatelstwa przez Prezydenta RP

Prezydent RP może nadać obywatelstwo każdemu cudzoziemcowi, bez spełniania ustawowych warunków, takich jak okres zamieszkania w Polsce czy egzamin z języka. Jest to prerogatywa, dlatego decyzja nie wymaga uzasadnienia i nie podlega zaskarżeniu. Wniosek składa się za pośrednictwem wojewody w przypadku osób mieszkających w Polsce albo konsula RP, jeśli wnioskodawca mieszka za granicą.

Z tej ścieżki korzystają m.in. potomkowie emigrantów, którym nie przysługuje potwierdzenie obywatelstwa, a także osoby szczególnie zasłużone dla Polski – sportowcy, artyści czy naukowcy.

Uznanie za obywatela polskiego

Trzecia droga to uznanie za obywatela przez wojewodę. Wymaga zamieszkiwania w Polsce przez określony czas oraz spełnienia dodatkowych warunków, m.in. potwierdzonej znajomości języka polskiego. Dla Polonii mieszkającej za granicą ma więc zwykle mniejsze znaczenie.

Typowe błędy we wnioskach

Sprawy najczęściej przeciągają się z powodu:

braku dokumentów przodków – przedwojennych dowodów osobistych, paszportów, książeczek wojskowych czy aktów urodzenia z polskich parafii;
nieprzetłumaczonych dokumentów zagranicznych – akty stanu cywilnego wymagają tłumaczenia przysięgłego, a często także transkrypcji do polskich rejestrów;
błędnego wyboru trybu – ktoś składa wniosek o potwierdzenie, choć przodek dawno stracił obywatelstwo, i otrzymuje odmowę;
pomijania archiwów – dokumenty z Kresów Wschodnich często znajdują się w archiwach w Wilnie, Grodnie czy Lwowie, a ich zdobycie trwa miesiącami.

Czy można mieć podwójne obywatelstwo?

Tak. Polskie prawo nie wymaga zrzeczenia się dotychczasowego obywatelstwa, więc – tak jak w przypadku Victora Ambrosa – można być jednocześnie obywatelem Polski i USA. Obowiązuje jednak zasada wyłączności: wobec polskich władz osoba z podwójnym obywatelstwem jest traktowana wyłącznie jako obywatel polski. Oznacza to m.in. obowiązek wjazdu do Polski i wyjazdu z niej na podstawie polskiego dokumentu tożsamości.

Dla Polonii jest to istotne, ponieważ wiele osób obawia się utraty amerykańskich lub kanadyjskich praw po uzyskaniu polskiego paszportu. Przepisy obu tych państw również dopuszczają posiadanie drugiego obywatelstwa. Regulacje kraju zamieszkania trzeba jednak sprawdzić przed złożeniem wniosku, ponieważ nie wszystkie państwa podchodzą do podwójnego obywatelstwa w ten sam sposób.

Dla osób, które nie chcą lub nie mogą uzyskać obywatelstwa, alternatywą może być Karta Polaka, potwierdzająca przynależność do narodu polskiego i ułatwiająca m.in. pobyt i pracę w Polsce.

Co polskie obywatelstwo noblisty oznacza dla polskiej nauki?

Obywatelstwo ma znaczenie symboliczne, lecz związki Ambrosa z polską nauką są znacznie szersze. Przewodniczenie Radzie Naukowej IMol PAN oznacza wpływ na kierunki badań w jednym z nowych instytutów Polskiej Akademii Nauk, który ma przyciągać międzynarodowych badaczy. Nazwisko noblisty w strukturach instytucji może ułatwiać budowanie sieci współpracy, pozyskiwanie grantów i rekrutację naukowców z zagranicy.

Ambros deklarował zainteresowanie wzmacnianiem pozycji Polski w badaniach biomedycznych na arenie międzynarodowej. Jego zaangażowanie obejmuje:

Wykłady i spotkania – z naukowcami, studentami, a nawet licealistami, co popularyzuje biologię molekularną wśród młodych ludzi.
Doradztwo naukowe – ocenę strategii badawczych i programów rozwoju instytutów.
Wzmacnianie marki polskiej nauki – obecność noblisty z polskim paszportem jest argumentem w rozmowach z zagranicznymi partnerami.
Współpracę z ośrodkami badającymi mikroRNA – m.in. z zespołami na Śląsku, które zajmują się tą dziedziną od lat.

Samo obywatelstwo nie oznacza oczywiście przeniesienia laboratorium ani budżetu badawczego do Polski. Ambros pozostaje profesorem w USA, a jego wpływ na polską naukę będzie wynikał z konkretnych projektów i zaangażowania instytucji, które z nim współpracują.

Czy Victor Ambros to polski noblista?

Formalnie Victor Ambros jest amerykańskim noblistą, ponieważ w chwili przyznania nagrody był wyłącznie obywatelem USA, a badania prowadził w amerykańskich instytucjach. Od września jest również obywatelem polskim, dlatego można określać go jako noblistę z polskim paszportem i polskimi korzeniami.

Ambros dołącza do grona laureatów, których biografie są związane z Polską, choć ich kariery toczyły się głównie za granicą. Należą do nich m.in.:

Maria Skłodowska-Curie – urodzona w Warszawie, dwukrotna noblistka (fizyka i chemia);
Andrzej Wiktor Schally – urodzony w Wilnie, noblista z medycyny;
Józef Rotblat – urodzony w Warszawie, laureat Pokojowej Nagrody Nobla;
Roald Hoffmann – urodzony w Złoczowie, noblista z chemii;
Georges Charpak – urodzony w Dąbrowicy, noblista z fizyki.

Victor Ambros urodził się i wychował w USA, a więź z Polską budował jako dorosły przez rodzinną pamięć i współpracę naukową. Jego przypadek jest więc bliski wielu rodzinom polonijnym, w których polskość przetrwała przede wszystkim w opowieściach, a nie w paszporcie. W przypadku Ambrosa ta rodzinna więź po latach uzyskała również formalny wymiar.